Keizer Hadrianus en zijn blijvende erfenis in Athene

De reizende keizer

Van Britannia in het verre noorden tot Egypte in het zuiden bezocht hij provincies, Hadrianus inspecteerde zijn grensgebieden en liet overal bouwprojecten uitvoeren. Niet alleen in Britannia liet hij sporen na langs de noordgrens van het rijk ook in de vele andere steden die hij bezocht. Athene nam een bijzondere plaats in. Hij voelde zich diep verbonden met de Griekse wereld en dit komt nergens sterker naar voren dan in zijn rol als filhelleen.

Hadrianus als filhelleen

Hadrianus was geen gewone Romeinse keizer met een vluchtige interesse in Griekenland. Zijn band met de Griekse wereld was diepgeworteld en vormde een belangrijk onderdeel van zijn identiteit als heerser. In plaats van zich uitsluitend te richten op Romeinse tradities, liet hij zich inspireren door de taal, filosofie en kunst van de Grieken. Die sterke bewondering leverde hem al vroeg de bijnaam Graeculus op, 'kleine Griek', een naam die zowel met ironie als met erkenning werd gebruikt.

Als filhelleen, een 'Griekenliefhebber', probeerde Hadrianus de Griekse cultuur niet alleen te bewonderen, maar ook actief te versterken binnen het Romeinse Rijk. Hij liet in meerdere Griekse steden monumenten bouwen, financierde openbare werken en stimuleerde de heropleving van klassieke idealen zoals filosofie, retorica en architectuur.

Zijn verblijf in Athene was daarbij van bijzonder belang. De stad gold voor hem als het spirituele hart van de Griekse beschaving. Hier bewoog hij zich in intellectuele kringen en bouwde hij relaties op met denkers en geleerden, waaronder Herodes Atticus. Hun uitwisseling van ideeën laat zien hoe Hadrianus niet alleen als heerser, maar ook als cultureel bemiddelaar optrad.

Onder zijn bewind werd de Griekse wereld opnieuw een belangrijk. Athene werd het culturele centrum binnen het Romeinse rijk, niet door verovering, maar door bewondering en investering.

Het tragische liefdesverhaal van keizer Hadrianus.

Niet alle Romeinse keizers waren alleen bezig met oorlog en macht. Keizer Hadrianus stond bekend om zijn liefde voor de Griekse cultuur, maar ook om zijn bijzondere relatie met de jonge Antinoüs. Toen Antinoüs onder mysterieuze omstandigheden in de Nijl verdronk, was Hadrianus ontroostbaar. Hij liet zelfs een stad naar hem vernoemen en vereeuwigde hem in talloze beelden.

Wat weten we werkelijk over deze opmerkelijke liefdesgeschiedenis uit de Oudheid? Lees het liefdesverhaal van de Romeinse keizer Hadrianus.

Het Athene van Hadrianus

Een van Hadrianus’ meest ambitieuze projecten was de voltooiing van het Olympieion, de indrukwekkende Tempel van de Olympische Zeus. De bouw van deze gigantische tempel was eeuwen eerder begonnen, maar bleef lange tijd onafgemaakt. Pas onder Hadrianus werd het project voltooid, waardoor Athene een van de grootste tempels van de antieke wereld rijker werd.

Ook de beroemde Boog van Hadrianus dateert uit deze periode. De monumentale poort vormde de symbolische grens tussen het oude Athene en de nieuwe stadsuitbreidingen die onder de keizer werden gerealiseerd. De inscripties op beide zijden maken die overgang letterlijk zichtbaar. Aan de kant van de Akropolis staat:

“Dit is Athene, de oude stad van Theseus.”
Aan de tegenoverliggende zijde staat:
“Dit is de stad van Hadrianus en niet van Theseus.”

Met deze boodschap presenteerde de keizer zichzelf als de grondlegger van een nieuw tijdperk voor de stad.

De Bibliotheek van Hadrianus

Een ander indrukwekkend project was de Bibliotheek van Hadrianus, die tussen 131 en 132 na Christus werd gebouwd. Het complex was veel meer dan alleen een bibliotheek. Het diende als cultureel centrum met leeszalen, vergaderruimtes, tuinen en openbare voorzieningen.

Het complex lag direct ten noorden van de Romeinse Agora en behoorde tot de meest prestigieuze gebouwen van de stad. De Griekse schrijver Pausanias beschreef het bouwwerk enkele decennia later uitvoerig tijdens zijn bezoek aan Athene. Hoewel tegenwoordig slechts delen van de imposante muren overeind staan, geven de ruïnes nog steeds een indruk van de schaal van het oorspronkelijke complex.

Het water van Athene: het aquaduct en het Dexameni-plein

Naast tempels, bogen en bibliotheken liet Hadrianus ook werken achter die minder zichtbaar zijn, maar minstens zo belangrijk waren voor het dagelijks leven in Athene. Een van die projecten was het Aquaduct van Hadrianus, een ingenieus watersysteem dat water vanuit de heuvels ten noorden van de stad naar het centrum leidde.

Via een netwerk van ondergrondse tunnels en kanalen werd het water opgevangen in een groot reservoir. Een belangrijk overblijfsel van dit systeem is het Dexameni-plein in de wijk Kolonaki. Dexameni betekent ‘reservoir’, een verwijzing naar dit oude waterbassin dat nog steeds onder het plein aanwezig is.

Opmerkelijk is dat dit antieke systeem in de 21e eeuw opnieuw een functie heeft gekregen. Het Aquaduct van Hadrianus wordt tegenwoordig gedeeltelijk hergebruikt voor de irrigatie van parken, scholen en gemeentelijke groenzones. Zo is een Romeins ingenieurswerk, bijna tweeduizend jaar later, opnieuw onderdeel geworden van het stadsleven in Athene.

Een nieuw stadsdeel voor Athene

Hadrianus beperkte zich niet tot afzonderlijke gebouwen. Rond de Boog van Hadrianus liet hij een volledig nieuw stadsdeel ontwikkelen. Dit gebied werd bekend als Hadrianopolis en vormde een uitbreiding van het bestaande Athene.

De stadsuitbreiding paste binnen de bredere visie van de keizer om Athene opnieuw een prominente positie binnen het rijk te geven. Door klassieke Griekse tradities te combineren met Romeinse architectuur en stadsplanning ontstond een unieke mix van culturen die vandaag de dag nog zichtbaar is in de Griekse hoofdstad.

Bouwheer van het Romeinse Rijk

De bouwactiviteiten van Hadrianus beperkten zich niet tot Athene. Overal in het rijk liet hij monumenten bouwen, restaureren of uitbreiden.

In Rome gaf hij opdracht tot de herbouw van het Pantheon, nadat het oorspronkelijke gebouw door brand was verwoest. Het indrukwekkende koepelgebouw behoort nog altijd tot de best bewaarde monumenten uit de oudheid. Ook liet hij de Tempel van Venus en Roma bouwen, destijds de grootste tempel van de stad.

Daarnaast werkte hij aan de uitbreiding van de Engelenburcht, die oorspronkelijk was ontworpen als zijn mausoleum.

Hadrianopolis in het huidige Albanië

Ook buiten Griekenland stichtte Hadrianus nieuwe steden. In de regio Epirus, in het zuiden van het huidige Albanië, verrees een stad die de naam Hadrianopolis kreeg.

De stad lag ongeveer veertien kilometer ten zuiden van het huidige Gjirokastër. Hoewel er tegenwoordig vooral ruïnes resteren, zijn nog steeds delen van het indrukwekkende theater zichtbaar. Met een diameter van ongeveer 58 meter behoorde dit tot de grootste theaters van de regio.

De Muur van Hadrianus

Een van de bekendste bouwwerken die zijn naam draagt ligt aan de andere kant van Europa. Tussen 122 en 130 na Christus liet Hadrianus in het noorden van Britannia, het huidige Engeland, een enorme verdedigingslinie aanleggen die tegenwoordig bekendstaat als de Muur van Hadrianus (Hadrian's Wall).

Na zijn bezoek aan Britannia besefte Hadrianus dat de Picten en Scoten een bedreiging vormden voor zijn rijk. Daarom liet hij de Muur bouwen op enkele kilometers ten zuiden van de huidige grens met Schotland.

De muur strekte zich uit over ongeveer 117 kilometer en vormde de noordelijke grens van het Romeinse Rijk. Langs de muur lagen forten, wachttorens en militaire posten waar duizenden soldaten waren gestationeerd. Het verdedigingswerk moest invallen vanuit het noorden ontmoedigen en groeide uit tot een van de indrukwekkendste militaire projecten uit de Romeinse geschiedenis.

Hadrianus en zijn sporen in Nederland

Niet alleen in Britannia werd de noordgrens van het rijk versterkt; ook verder oostwaarts, in het gebied van het huidige Nederland, kreeg dit beleid vorm langs de Rijn.

Hoewel Hadrianus zelf nooit in het huidige Nederland is geweest, zijn de sporen van zijn beleid wel zichtbaar langs de Romeinse limes bij de Rijn. Onder zijn bewind werd deze grenszone verder gestabiliseerd en ingericht met forten, wegen en nederzettingen. In plaats van uitbreiding lag de nadruk op controle en bescherming van het bestaande rijk.

Vooral in de regio rond Nijmegen zijn resten gevonden van een belangrijk Romeins centrum met militaire kampen, burgerlijke nederzettingen en grafvelden. Ook langs de Oude Rijn in Zuid-Holland zijn sporen zichtbaar in plaatsen als Valkenburg, Leiden-Roomburg en Alphen aan den Rijn. Ook Den Haag kent een Romeins verleden hoewel de stad toen nog niet bestond. Wel waren er in het duingebied nederzettingen van de Cananefaten.

Romeinse resten in Nederlandse musea

Veel van deze archeologische vondsten zijn te zien in Nederlandse musea. Het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden beheert een uitgebreide collectie objecten uit de Romeinse limes, waaronder gebruiksvoorwerpen, inscripties en militaire uitrusting. In het Valkhof Museum in Nijmegen staat de Romeinse geschiedenis van Noviomagus centraal, met vondsten uit legerkampen en stedelijke opgravingen. Ook regionale musea langs de limes tonen lokale vondsten die samen een compleet beeld geven van het leven aan de noordgrens van het Romeinse Rijk.

De Muur van Hadrianus vandaag

De Muur van Hadrianus vormde de noordgrens van het Romeinse Rijk. Tegenwoordig is het een UNESCO-werelderfgoed en een van de bekendste historische bezienswaardigheden van Noord-Engeland. De ruïnes trekken jaarlijks duizenden wandelaars en geschiedenisliefhebbers die langs forten, wallen en wachttorens een uniek beeld krijgen van het Romeinse grensleven.

Het einde van een reizende keizer

Na meer dan twintig jaar regeren kwam op 10 juli 138 een einde aan het leven van Hadrianus. Hij overleed in zijn villa in Baiae, een populaire badplaats aan de westkust van Italië.

Zijn opvolger Antoninus Pius zette het bestuur van het rijk voort, maar weinig Romeinse keizers hebben zulke zichtbare sporen nagelaten als Hadrianus. Van Athene tot Britannia herinneren monumenten, stadsmuren, tempels en bibliotheken nog altijd aan een heerser die liever reisde en bouwde dan veroverde.

Meer over Athene

Athene is veel meer dan alleen tempels, keizers en archeologische vindplaatsen. Ook het dagelijks leven, lokale tradities en moderne stadscultuur maken deel uit van het verhaal van de Griekse hoofdstad. Ontdek op onze pagina over de geschiedenis van Athene hoe verleden en heden samenkomen, van de oudheid en de Romeinse tijd tot onderwerpen als de nostalgische kiosken, de Atheense siësta en de beroemde zwerfkatten van de stad.