De bibliotheek in de oudheid Hadrianus en Pantainos

Antieke bibliotheken: meer dan alleen boekenopslag

In de oudheid was een bibliotheek geen uitleenbibliotheek, boeken konden niet mee naar huis genomen worden. De oude Grieken hadden geen boeken zoals wij die nu kennen. Hun boeken waren boekrollen: een opgerolde strook papyrus, een grasachtige waterplant. De stengels van de plant werden op elkaar gelegd en samengeperst. Eenmaal droog kon er op worden geschreven met inkt op basis van houtskool.

De Bibliotheek van Pantainos: Regels in steen gebeiteld

Een van de oudste bekende bibliotheekregels komt uit de Bibliotheek van Pantainos in het Romeinse Athene. Op een marmeren plaquette staat:

'Geen enkel boek mag worden meegenomen. Geopend van het eerste tot het zesde uur.'

Deze inscriptie vertelt ons dat de bibliotheek een ruimte was waar alleen boeken geraadpleegd kon worden, zoals in een hedendaagse leeszaal. De openingstijden verwijzen naar de Romeinse tijd: ongeveer van 6.00 tot 12.00 uur. Dit boek met regels kun je zien in het Epigrafisch Museum van Athene.

In tegenstelling tot de grotere Bibliotheek van Hadrianus, die later werd gerestaureerd, is de Pantainosbibliotheek niet herbouwd en verdween geleidelijk uit de historische archieven.

foto: Dit is wat er nog over is van de bibliotheek van Pantainos

Wat er nog over van de Pantainos bibliotheek?

• Drie originele zuilen van de entree
• Verschillende originele marmeren zuilen van de stoa
• Restanten van de Magali Panagiskerk
• Funderingen, muren en verspreid liggende brokstukken

Het lijkt op het eerste gezicht misschien niet veel, maar als je het verhaal kent, voelt elke steen als een hoofdstuk uit het boek van Athenes rijke verleden. De bibliotheek is in de Oude Agora, vlak bij de stoa van Attalos.

Hadrianus' grootse visie voor Athene

In de 2e eeuw n.Ch.,wilde de Romeinse keizer Hadrianus, een liefhebber van alles wat Grieks was, van Athene een culturele hoofdstad maken. Een van zijn meest gedurfde projecten was een bibliotheek zo groots dat iedereen die door de poorten liep er versteld van zou staan.

De Bibliotheek van Hadrianus, gebouwd tussen 132 en 134 n.Chr., was niet zomaar een plek voor boekrollen, het was een architectonisch wonder. Stel je voor: een indrukwekkende entree met hoge Korinthische zuilen van groen marmer, die leidde naar een brede binnenplaats, omringd door een stoa (overdekte lwandelgang) met 100 marmeren zuilen.

Er waren collegezalen, leeszalen en zelfs een siervijver in de tuin. De bibliotheek zelf had een tweede verdieping met meer kamers en opslagruimte voor boeken en documenten.

De Griekse historicus Pausanias noemde het ooit 'de grootste bibliotheek van de stad' en prees de beschilderde plafonds, albasten muren en in elke hoek verstopte beelden.

Ruïnes die nog steeds een verhaal vertellen

Helaas is de tijd niet mild geweest voor Hadrianus' meesterwerk. In 267 n.Chr. vielen de Heruli (een Germaanse stam) Athene binnen en beschadigden een groot deel van de bibliotheek. Later, in 277 n.Chr., gebruikte de stad delen van het gebouw om een vestingmuur te bouwen ter verdediging. Door de eeuwen heen is de bibliotheek voor allerlei doeleinden gebruikt.

• Een christelijke kerk in de 5e eeuw
• Een basiliek in de 7e eeuw
• De kerk van Megali Panagia in de 11e eeuw
• Een machtszetel tijdens de Turkse bezetting
• De kazerne van Koning Otto in 19e eeuw

Brand en verwaarlozing beschadigden dat wat er nog over was van het gebouw. Dankzij moderne opgravingen en restauraties staan delen van de bibliotheek er vandaag de dag nog steeds.

Foto: Dit zijn de regels van de bibliotheek in steen gebeiteld. De Griekse tekst is moeilijk te lezen, ook voor de Grieken zelf. De tekst is in hoofdletters en aan elkaar geschreven. 

ΒΥΒΛΙΟΝ ΟΥΚ ΕΞΕ ΝΕΧΘΗΣΕΤΑΙ ΕΠΕΙ ΩΜΟΣΑΜΕΝ. ΑΝΥΓΗ ΣΕΤΑΙ ΑΠΟ ΩΡΑΣ ΠΡΩ ΤΗΣ ΜΕΧΡΙ ΕΚΤΗΣ